Tez değerlendirmesinde sözlü savunma ve alternatifleri

Lisansüstü tez çalışmalarının değerlendirilmesinde sözlü sınav olmazsa olmaz bir ölçüt olarak görülüyor. Yüksek lisans ve doktora derecelerini kazanmak için, halihazırda bu derecelere -ve daha başkalarına- sahip olan kişiler önünde yapılan çalışmanın savunulması, eleştiri ve sorulara yanıt verilmesi yaygın kabul gören bir uygulama. Türkiye’de de, dünyanın başka akademik kültürlerinde de tartışmaya neredeyse hiç açılmıyor. Elbette, bu uygulamanın devam ettirilmesi için çok sayıda gerekçe sunulabilir. Ama alternatiflerini düşünmek için de bazı nedenlerimiz var. Bu makale lisansüstü derecelerini elde etmek için sözlü sınavı eğirisi doğrusuyla masaya yatırıyor.

Sözlü sınav gerekli mi?

Akademik dereceleri kazanmak için sözlü sınavın iyi bir teknik olduğunu savunmanın temellendirilebileceği en önemli özelliği, ilk elden çalışmanın kimin tarafından yapıldığına dair tanıklık etmeye yaraması. Bir yüksek lisans ya da doktora tezinin gerçekten X tarafından yapıldığından emin olmak için, çalışmanın detaylarını ilgili kişiden bilfiil dinlemek, çeşitli sorular yönelterek konu üzerine hakimiyetini ölçmek sözlü sınavlarla mümkün oluyor.

Ayrıca, sözlü sınavlar doğru/yanlış gibi kesin yargılar yerine bir bulgunun ya da argumanın tartışılması ve gerekli durumlarda yeniden formule edilmesini sağlıyor.

Ancak tüm bunlar esasında kağıt üstünde gayet geçerli duyulsa da, sözlü sınavlar pratikte pek de böyle işlemiyor. Hatta, adet yerini bulsun diye gerçekleştirilen, kılıfına uyulmaya çalışılan sayısız örnek olduğunu itiraf ederek başlayalım:

  1. Tez değerlendirme jürilerinin araştırmanın yapıldığı şehirden (ya da gerekli görülüyorsa ulaşım kolaylığının olduğu bir başka şehirden) konuyla ilgili akademisyen ve araştırmacılardan oluşturulması beklenir (Bu konuda Skype toplantıları yaygınlaşmış sayılmaz, zira evrak işini en iyi yüz yüze halletmek gerekiyor). Ama işler her zaman böyle yürümüyor. Ulaşım olanaksızlıklarının akademik ilginin önüne geçebildiği bir gerçek. Haliyle, değerlendirme jürilerinin akademiyle ilgisi olmayan faktörlerle oluşturulması söz konusu. Buna bir de kişisel/duygusal sebepler eklenebiliyor. Akademisyenler arasındaki sevgi/nefret ilişkisi bir jüriye davet edilmesi/edilmemesinin tek nedeni olabiliyor.
  2. Tez değerlendirme jürileriyle ilgili ikinci mesele ise, jüri üyelerinin sorumluluklarından kolayca kaçabileceği bir niteliğe sahip olması. Bir jüri üyesi, çok farklı gerekçelerle savunulan tezi okumamış ya da kısmen/üstün körü okumuş olabiliyor. Sosyal becerilerine bağlı olarak sunumu dinlediği ölçüde gelişigüzel yorumlarla tartışmaya önemsiz katkılar sunup sıyrılabiliyor. Böyle durumlarda, diğer jüri üyelerinin genel tavrına uyarak tezin başarılı ya da başarısız bulunmasını onaylayan etkisiz bir rol üstlenerek kenara çekilebiliyor.

Her iki durumda da, tez çalışmalarının başarısı ya da başarısızlığı, esasında akademik olmayan faktörlere bağlı olabiliyor. Böyle olunca, jüri toplantılarının akademik bir ritüel olmaktan öteye gitmeyen bir mahiyete bürünmesi kaçınılmaz oluyor. Bir tez jürisinde ‘başarılı’ bulunmak, akademik bir yetkinlikten ziyade, bazı öznel ve nesnel ilişkilere bağlı olarak icat ediliyor. Halbuki, bilimsel bilginin gayrişahsilği ve nesnelliği gibi iddialar taşıyorduk, değil mi?

Alternatif olabilir mi?

Akademik bilginin, hangi disiplinde olursa olsun, gayrişahsi ve nesnel olamayacağını teslim edelim. Ama bu kavramlara daha fazla yaklaşabileceğimiz bir bilgi üretimini tesis edebileceğimiz bazı yöntemler üzerinde de düşünmekte fayda var. Yukarıda, alternatiflerin pek de tartışılmadığı teslim edilmişti, ama sözlü tez savunmalarının alternatiflerinin neler olabileceğine dair bazı tartışmalar ve uygulamalar yok değil.

Sözlü tez savunmalarından daha farklı değerlendirme biçimleri denince en çok verilen  örnek Avustralya. Avustralya’da tez değerlendirmeleri için sözlü sınavlar ya hiç yapılmıyor, ya da isteğe bağlı ve tercih edilmeyen bir yöntem. Bunun yerine, araştırma konusu doğrultusunda belirlenen uzmanlar yazılı teslim aldıkları tez çalışmasını yazılı olarak değerlendirip danışmana iletiyorlar.

Bu değerlendirme sistemi, özellikle yukarıda bahsedilen mekansal sınırlılıklar nedeniyle, bir araya gelemeyen uzmanların tez çalışmasını incelemesini olanaklı kılması nedeniyle tercih ediliyor. En nihayetinde farklı zaman dilimlerini kapsayan bir kıtada örgütlenen bir akademik kültürden söz ediyoruz.

Yazılı mecrada sonuçlanan tez değerlendirme sistemleri, öncelikle, zamanın esnek bir biçimde düzenlenmesini mümkün kılıyor. Önceden tayin edilen zaman aralığında jüri üyesi raporunu teslim etmek zorunda. Fakat belli bir günde ve saatte değil. Ayrıca; yaptığı değerlendirmenin yazılı olarak kayıt altına alındığı bir işleyiş söz konusu. Dolayısıyla, tez çalışmasını okumamak ya da gelişigüzel okumanın ifşa olduğu bir işleyiş. Ve; belki de en önemlisi, mekan sınırlılıkları olmadan, akademik kriterlere dayalı, konunun uzmanlarından oluşan bir jüri oluşurmak temin edilmiş oluyor. Burada, özellikle yeni iletişim araçlarından maksimum fayda sağlayabilmek söz konusu.

Son olarak, belki küçük bir çekinceyi de dillendirmekte yarar var. Tez değerlendirmesinde yüz yüze iletişimin yerini klavyenin alması sonucu, haddinden fazla acımasız ve kaba ifadelerle karşılaşılabilir. Ama bunun pekala sözlü mülakatlarda da geçerli olduğu bir gerçek. Ve burada asıl sorun, Tara Brabazon’un teslim ettiği üzere, değerlendirme sistemi değil, değerlendiricinin kendisi.


Tez çalışmalarının makale portfolyosu olarak sunulduğu alternatif modeller üzerine bir inceleme için buraya tıklayın.

Reklamlar

One thought on “Tez değerlendirmesinde sözlü savunma ve alternatifleri

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s